Bana badiri sandirinyo,
Nan dimakan alua jo patuik.
Adanya penghulu ini ialah dalam Lareh nan Duo, Luhak nan Tigo dahulunya. Tapi kemudian alam bakalebaran, anak buah bakambangan, laweh diagiah pasibiran, panjang nan ado pangaretan, gadang nan pakai pangabungan. Walaupun dalam undang-undang adat disebutkan Luhak nan Bapanghulu, Rantau nan Barajo, tapi dalam pelaksanaan sehari-hari cara beraja-raja itu di dalam perkembangannya bertambah-berkurang, sehingga orang yang dahulunya sebagai raja di dalam adat sekarang telah merupakan seorang penghulu dalam fungsinya sebagai pemimpin masyarakat.
Luhak nan Tigo
Luhak Tanah Datar (Kabupaten Tanah Datar sekarang); Nan disabuik di dalam adat. Nan babatu Bungo Satangkai, nan basungai bakayu tarok, nan bakampuang di baliak labuah, nan banamo Dusun Tuo. Ba Limo Kaum disanan sambilan koto di dalam, duo baleh koto di lua. Batabek basawah tangah. Sawah gadang satampang baniah makanan urang tigo luhak. Ujung labuah Tanjuang Sungayang, tujuh koto di- sanan, nan bapintu ka sungai pantai, nan bajanjang ka Koto Rajo, Babasa ka Ampek Balai, Tuan Makudun di Sumaniak, Tuan Titah di Sungai Tarab. Indomo di Suruaso, Tuan Qadhi di Padang Gantiang, Barajo Duo Selo, Pamuncak Alam di Pagaruyung. Nan batanjuang tigo balubuak tigo. Kok tumbuah nagari nan batanjuang iyolah: Tanjuang Alam, Tanjuang Sungayang, tigo jo Tanjung Barulak, Lubuak Tigo. Lubuak Sikara, Lubuak Simauang, Lubuak Sipunai.
Luhak Agam disebut juga Luhak nan Tangah: Hinggo lado sulah mudiak, sahinggo dasun tungga hilia, nan saliliek Gunuang Marapi, nan saedaran Gunuang Pasaman (Kabupaten Agam sekarang).
Luhak Limo Puluah atau Luhak nan Bungsu: Dari sisauak Sungai Rimbang, hinggo sikokoh pinang tungga, sampai kasipisak pisau anyuik di dalamnyo luhak jo lareh, sarato ranah dengan hulu. Linio Koto Bangkinang, nan badatuak ka Pagaruyuang, nan baniniak ka Batu Sangka (Kabupaten Lima Puluh Kota sekarang termasuk V Koto
Bangkinang).
59